فاعل بالجبر فاعل بالجبر فاعلى است كه اوّلا : از روى علم و آگاهى كار انجام مىدهد ؛ و فعلش به گونه‌اى است كه متوقف بر علم فاعل به آن مىباشد . و ثانيا : فاعل ، آن فعل را به اراده و اختيار خود انجام نمىدهد ، بلكه يك شخص ديگرى او را با تهديد و امورى مانند آن ، مجبور به انجام آن كار مىكند . در فعل‌هاى جبرى ، زورگويى و تحميل يك شخص ثالث است كه باعث انتخاب آن فعل از سوى فاعل مىشود ، به گونه‌اى كه اگر آن عامل خارجى نبود ، فاعل هرگز آن فعل را انجام نمىداد . فاعل بالرضا فاعل بالرضا فاعلى است كه با اراده و انتخاب خودش كار مىكند ، و نيز كارش را از روى علم و آگاهى انجام مىدهد ، اما علم تفصيلى و كامل او به فعلش عين فعلش مىباشد ، و پيش از تحقق فعل فقط علم اجمالى و مبهم به آن دارد ؛ و اين علم اجمالى و مبهم به فعل ، ناشى از علم فاعل به ذات خودش مىباشد ؛ چرا كه علم به علت ، مستتبع علم به معلول مىباشد . حاصل آن‌كه فاعل بالرضا دو علم و آگاهى نسبت به معلول خويش دارد ، يك علم اجمالى و غير تفصيلى است ، كه پيش از انجام كار است ، و از علم او به ذاتش ناشى مىگردد ؛ يعنى همين اندازه كه مىداند قادر است ، و كارهايى مىتواند از او صادر شود ؛ و ديگرى علم تفصيلى او به فعلش است ، كه يك علم حضورى است ، و عين معلوم مىباشد . به عنوان مثال ، انسان نسبت به صورت‌هاى خيالىاى كه در خود ايجاد مىكند ، فاعل بالرضاست ؛ زيرا علم تفصيلى او به اين صور خيالى ، عين همان صور است ؛ و پيش از ايجاد آن صورت‌هاى خيالى ، تنها علم اجمالى بدان دارد ، از آن‌جا كه به ذات خود ، كه آفرينندهء آن صور است ، علم دارد . فاعليت واجب تعالى نسبت به اشياء ، نزد حكماى اشراقى ، فاعليت بالرضا مىباشد . چرا كه در نظر ايشان ، علم تفصيلى خداوند به اشياء عين وجود اشياء است ، و خداوند پيش از آفرينش آنها فقط علم اجمالى و غير تفصيلى بدانها دارد . فاعل بالطبع فاعل بالطبع يا فاعل طبعى ، به فاعلى گفته مىشود كه از دو ويژگى برخوردار باشد : 1 . اين‌كه فاعل به خودش علم نداشته باشد . البته مقصود از علم ، علمى است كه مؤثر در فعل و دخيل در آن مىباشد . بنابراين ، علم انسان به ضربان قلب خودش ، منافاتى با فاعل